Antik Yunan Sikkeleri

Antik Yunan sikkeleri, onları basan şehrin kimliğini gururla ilan etmek ve değerlerini garanti altına almak için tasarımlarla damgalandıklarından, bize antik çağın en tanınan imgelerinden bazılarını vermiştir. Arkeolojinin en büyük kalıntılarından biri olan sikkeler, kültürel uygulamalar, önemli kişiler ve eski uluslararası ilişkiler hakkında paha biçilmez bir bilgi kaynağıdır.

Sikkelerin Evrimi ve İşlevi

Antik dünyada ticaret büyük ölçüde, binlerce yıl boyunca iyi işleyen bir takas sistemi içerisinde bir malın başka türde bir malla değiştirilmesi yoluyla yürütülüyordu. Sonunda bazı mallar, her iki tarafın da üzerinde anlaştığı bronz ya da bakır parçaları olan büyük metal çubuklarla takas edilmeye başlandı. Bir sonraki adım, 1,5 metre uzunluğunda ve altı tanesi elde kavranabilen metal çubukları ya da şişleri (obol sikkesinin adını aldığı obelos) kullanmaktı. Kavramak anlamına gelen Yunanca sözcük ‘’drattomai’’dir ve drahmi sikkesinin kökeni de budur. Böylelikle bu çubuk veya çubuklardan, herhangi bir mal veya hizmet karşılığında takas edilebilecek daha taşınabilir ve evrensel bir malzeme fikri ortaya çıkmıştır: ‘’Sikke’’.

Lidya, Yunanlılar tarafından MÖ 6. yüzyılın başlarında, değeri garanti altına almak ve gerçek olarak tanınabilir olmak için devlet tarafından damgalanan sikkeleri icat etmekle anılırdı. Sikkeler genellikle saf metalin aynı değerdeki ağırlığından biraz daha hafifti, böylece basım maliyeti karşılanıyor, hatta küçük bir kâr elde ediliyordu. Daha sonraki yüzyıllarda bazı devletler bu marjı kötüye kullanmış ve gerçekte olmayan bir değer yaratmak amacıyla giderek daha düşük değerli metal içerikli sikkeler üretmişlerdir. Örneğin M.Ö. 406 yılındaki bir mali krizin ardından basılan bir grup kaplama sikkeyi geri çekmek zorunda kalan Atina, kamuoyunda bu yüzden alay konusu olmuştu. O zaman da, tıpkı şimdi olduğu gibi, madeni para ancak insanların onun şimdiki ve gelecekteki değerine güvenmeleri halinde işlev görebilirdi.

İlk Yunan sikkeleri M.Ö. 600’lerde (ya da daha önce) Aegina’da ortaya çıkmış olup gümüştendi ve kentin deniz ticaretine dayalı refahının bir sembolü olarak üzerlerinde kaplumbağa kabartmasıyla kullanılmıştı. Atina ve Korint de kısa süre içinde Aegina’nın izinden gitmiştir. Yunanistan’ın daha geniş kesimlerine sikkenin yayılması aslında bir kolaylık amaçlı değil, paralı askerlere ödeme yapma ihtiyacından kaynaklanan bir gereklilikti. Bu askerlerin ücretlerini taşımak için uygun bir yola ve aynı zamanda devletin  herkese eşit olarak uygulayabileceği bir ödeme yöntemine ihtiyacı vardı. Özellikle deniz ticareti için takas en yaygın değiş tokuş yöntemi olmaya devam etti çünkü antik dünyada sikke ile ilgili sorun, şehir devletleri arasında sikkelerin değerinin genellikle farklı olmasıydı. Yine de belirli bir şehir ve çevresindeki bölgelerin vatandaşları için sikke, mal alıp satmak için çok kullanışlı bir yola dönüştü ve devletin mahkemelere katılmak gibi küçük kamu hizmetlerini ödemek için sikke kullanması uygun hale geldi. Bu yeni taşınabilir servet öylesine kullanışlıydı ki, daha fakir Yunanlılar pazara giderken sikkelerini ağızlarında taşıyacaklardı, daha zengin Yunanlılarsa artık servetlerini saklamak (ve gizlemek) için elverişli bir yola sahip olmuşlardı.

Bazı büyük devletler kendi para birimlerini diğer şehir devletlerine empoze edebilmiş ve bunu bir değişim aracı olarak kabul ettirebilmiştir. MÖ 5. yüzyıl Atina gümüş sikkeleri buna bir örnektir ve belki de Delian Birliği üyeleri olan farklı devletler tarafından tek bir para biriminin kullanıldığı ilk örnektir. Atina gümüş baykuş tetradrahmilerinin örnekleri Mısır, Filistin, Arabistan ve Baktriya gibi uzak bölgelerde bulunmuştur. Arkadian Birliği de ortak sikke basan bir başka organizasyondu. Benzer şekilde, Büyük İskender de sikkelerini Makedonya İmparatorluğu’nun dört bir yanında kullanacak ve birçok devlet ölümünden iki yüzyıl sonra bile bu sikkeleri basmaya devam edecekti. Etrüskler ve Kartacalılar gibi diğer çağdaş devletler de sikkeler konusunda Yunan yaklaşımını kopyalayacak ve kendi benzer örneklerini üreteceklerdi.

• Roma Fetih Sikkeleri: Yeni Fetihlerin Anısına

• Antik Yunan Sikkeleri: Şehirlere Göre 15 Klasik Sikke

Madeni Para Basımı

Yunan sikkeleri çoğunlukla gümüş, ama aynı zamanda altın, elektrum (doğal olarak oluşan bir gümüş ve altın alaşımı), bakır alaşımı ve bronz kullanılarak yapılırdı. Metaller bir demir ocağında eritilir ve ardından her bir boş sikkenin (flans) boyutunu ve ağırlığını standartlaştırmak için erimiş metal kalıplara veya önceden hazırlanmış yarım küre şeklindeki kaplara dökülürdü. Bir başka yöntem de doğru çapta yapılmış metal silindirlerden dilimler kesmekti.

Aynı dönemde bir gravürcü, tasarımı (kabartma ya da kazıma olarak) sertleştirilmiş bronz ya da demirden metal kalıplar üzerine, sikkenin her bir yüzü için bir tane olmak üzere (ilk sikkelerin sadece bir yüzü damgalanmıştır) oymuştur. Klasik dönem boyunca Güney İtalya ve Sicilya gibi bazı darphanelerde sikke oymacıları eserlerini imzalamaktaydılar. Bir kalıp (genellikle ön yüz) bir örse yerleştirilir ve boş metal disk üstüne yerleştirilerek hafifçe yumuşaması için ısıtılırdı. Daha sonra madenci diğer kalıbı elinde tutar ve boş diskin üzerine çekiçle vururdu. Böylece vuruş, sikkenin her iki yüzünde de bir iz bırakırdı. Bazen eski sikkeler yeni tasarımlarla yeniden damgalanırdı.

Bir Obolden’den (altı tanesi bir drahmiye eşitti) çift oktadrahmiye kadar değişen farklı cins paraları oluşturmak için çeşitli ağırlıklarda sikkeler kullanıldı. Sikkelerle satın alınabilecek şeyler zaman içinde değişmiştir, ancak örnek olarak, M.Ö. 5. yüzyılın başlarında Atina’daki tiyatro festivallerine giriş ücretini verebiliriz. Bu ücret başlangıçta iki obol tutuyordu, bu da bir günlük işçilik demekti. Ancak sikkelerin çoğu gümüşten basılırdı ve bu nedenle nispeten yüksek değerdeydi, belki de çoğu vatandaş için bir haftalık çalışmaya eşitti. Sadece Hellenistik Dönem’de daha küçük cins paralar yaygın hale geldi.

Aynı zamanda kurşun ya da bronz gibi daha düşük değerli bir metali çekirdek olarak kullanarak üzerine ince bir tabaka halinde daha değerli olan diğer metalin kaplanması yoluyla sahte sikkeler üretme denemeleri olmuştur. Tasarımlar daha karmaşık hale geldikçe taklit edilmeleri de zorlaşmış ancak ilk sikkelerde gerçek bileşimlerini anlamak için defalarca test edildiklerini gösteren delikler bulunmaktadır.

Belirli bir ‘’Poleis’’ yani  şehir devletine ait olan Yunan sikkeleri genellikle yüzyıllar boyunca kullanılan ve o şehrin hemen tanınan sembolleri haline gelen özel tasarımlar taşırdı. Yunan mitolojisinden tanrılar ve figürler özellikle popülerdi, ancak belirgin şehirleri temsil etmek için her türlü konu seçilirdi. Garip bir şekilde, ilk sikkelerin arka yüzünde genellikle sadece basit bir geometrik şekil, özellikle de dörde bölünmüş bir kare damgalanmıştır. Daha sonra, para basımcıları ve yöneticiler arka yüzün görsel mesajı ikiye katlamak için bir fırsat olduğunu gördüler. Bu tasarımların bazen sikkenin değeriyle de bir ilişkisi vardı; örneğin Atina’nın birbirine benzeyen paralar olan hemidrahmi ve drahmiyi birbirinden ayırmak için fazladan bir zeytin dalı eklemesinde olduğu gibi.

Belki de en ünlü tasarım, Atina’nın gümüş tetradrahmi sikkeleri üzerinde yer alan Athena’nın baykuşudur. Athena şehrin koruyucusuydu ve arka yüzde yer alıyordu. Korint, Korintli kahraman Bellerophon’un şehrin dışındaki Pirene çeşmesinde bulduğu kanatlı atı Pegasus’u kullanmıştır. Knossos sikkelerinde Theseus ve Minotor efsanesindeki labirent tasvir edilmiştir. Teb’in kendine özgü Boiotian kalkanı vardı. Siraküza, Arethousa’nın yüzen yunuslarla olan görüntüsünü, kentin deniz ticaretinden gelen gücünü sembolize etmek için kullanmıştır. Gördüğümüz gibi, Aegina da aynı şeyi yapmış ancak daha sonraki sikkelerde yerini kaplumbağaya bırakacak olan bir deniz kaplumbağası kullanmıştır. Poseidon ; Poseidonia sikkelerinde, Silenus ise Naxos sikkelerinde yer almıştır.

• Bugüne Kadar Basılan En Önemli 10 Antik Sikke

• Norveç’te Bulunan Nadir Bizans Altın Sikkesi

Yerel bitkiler ve çiçekler de popüler olan sembol seçimleriydi. Örneğin, Selinus için kereviz yaprağı, Rodos için gül ve Metapontum için buğday başağı sembolleri gibi. Savaş arabacıları da birçok şehir devletinin ilgisini çekmiş gibi görünmektedir ve Sicilya’dan Makedonya’ya kadar sikkelerde yer almaktadır. Lir bir diğer yaygın amblemdir, Delos sikkeleri bunun sadece bir örneğidir. Bazı sikkelerde kısa yazıtlar, hatta çoğunlukla Atina için Athe ya da Korint için Koppa yazıtı örneğindeki  gibi tek bir harf bulunur. Klasik dönemin sonlarına doğru hükümdarlar, imparatorlukları boyunca kendi imajlarını göstermek ve kendilerini Herkül gibi tanrılar ve kahramanlarla ilişkilendirmek için sikkeleri bir propaganda aracı olarak da kullanmışlardır.

Değerli Bir Tarihi Kayıt

Yunan dünyasında sikke üretiminin kesin belirlenemeyen süreci, arkeologlar için değerli bir kaynak olmuştur. Arkeologlar çok hassas bir şekilde  belirli sikkelerin metal saflığını, tasarımların hizalarını ve kusurlarını inceleyerek, aynı sikke grubunun farklı örneklerini belirli darphaneler ve dönemlerle eşleştirebilir ve kazılarda sikkelerin içinde çıkarıldığı diğer nesneleri ve yerleri tarihlendirmeye yardımcı olabilirler. Bazı durumlarda, yalnızca belirli yerlerde sikkelerin bulunması bile, örneğin antik ticaret ilişkilerinin anlaşılmasına yardımcı olmuştur. Son olarak, sikkeler üzerindeki resimler Yunan diniyle ilgili değerli bir ikonografi kaynağı aynı zamanda tarım ve mimarinin bir kaydıdır. Ayrıca, zafer üçayaklarından gemi pruvalarına kadar artık kayıp olan her türlü nesne için görsel bir referanstır ve bazen, birçok Baktriya krallarında olduğu gibi, bir bireyin portresine dair tek kaynağımızdır.

Çeviri: Ayşe Özge Özdil

• Yeni Bir Para Birimi Doğuyor: Bizans Sikkeleri

• Antik Roma Sikkelerini Tarihlemek İçin İpuçları

• Antik Madeni Paraları (Sikke) Nasıl Temizlersiniz