Ankara Abidelerinden – Ankara ve Aizanoi Mabedi

Hayat, Sayı: 21, Cilt: 1, 23 Nîsân 1927.

[16] Türkiye hükûmeti Berlin Arkeoloji müessesine Ankara’daki August Mabedi Aizanoi’de kâin Jüpiter mabedinde hafriyât icrâsına müsâade etmiştir. Arkeoloji müessesesi Berlin Fen Mekteb-i Âlîsi muallimlerinden Profesör Doktor Daniel Krencker’i ve beni bu işe memûr etmiştir.

Alman arkeoloji hafriyât ve faâliyetinin merkez-i sıkletini öteden beri mimârî tetebbuâtı teşkîl ediyordu. Bunu pekalâ anlamak kâbildir. Toprağı kâbil-i nakl-i hazâin elde etmek maksadıyla kazmayıp ilmî bir sûrette hafriyât yapan bir kimse asırlarca müddet mükemmel bir tarzda inşâât icrâ edilen bir memlekette inşâ sanatının bakâyâsına vâsi bir mikyâsta atf-ı dikkat etmek mecbûriyetindedir. Alman arkeolojisi Âsûriye ve Bâbil’de, Boğazköy ve Truva’da, Priene, Milet, Bergama, Manîsâ, Didim ve Baalbek’te eski şarkın inşâ târîhine âit esâsâtı tespît etmiştir. Evvel emirde esâs itibârıyla alâkamızı eski devirler teşkîl etmiş ise de bugün Anadolu’da olduğu kadar hîçbir vilâyette parlak olmayan kayserler zamânı mimârisine haklı olarak tam bir alâka atfedilmektedir. Burada mevzû bahis olan şey bir harâbî sanatı olmayıp belki, tesîrleri ta Kurûn-ı Vustâ’ya ve hattâ zamân-ı hâzıra kadar devâm eden mekân teşkîli, konstrüksiyon ve tezyînât-ı mimâriyeye müteallik cânlı bir inkişâf mevzû bahistir. Bizim için hâlâ noksân olan bir şey varsa o da vâzıh bir kronolojidir. Böyle bir koronoloji ancak en emîn esâslardan çıkmak sûretiyle metodik bir ilerleme kâbil-i istihsâldir. Böyle bir târîhi, kayser zamânının başlangıcını bize Ankara’daki August  Mabedi vermektedir. Bu mabet ayn-ı zamânda yapılışındaki mükemmeliyet ile de kıymetlidir. Bu inşâ eseri Perrot’nun seyâhatnâmesinin münderiç ve Guillaume tarafından alınan fotoğraflarla ilme tanıtılmıştır. Fakat bu resimler bugünkü mutâlebe göre gayr-ı kâfîdir. Bunun için mabet üzerinde modern tetkîkâtın bütün tecârübü ile yeniden işlemek Anadolu’daki sanat ilmi için bir vazîfe-i esâsiye olup Roma mimârisini en iyi tanıtanlardan biri sıfatıyla Daniel Krencker bu vazîfeye iştirâk edecektir.

Kadîm ismi Aizanoi olan mevki Kütâhiye’nin 40 kilo[metre] cenûb-ı garbîsinde bulunan bugünkü Çavdarhisâr’dır. Pek vâsi olan bu harâbeler bu meyânda tiyâtro, stadyum, iki köprü ve her şeyden evvel Jüpiter mabedi mütemâyizdir. Ancak 1824 senesinde Earl of Ashburnham tarafından keşfedilmiş ve mütâkip senelerde Texier (her zamân olduğu gibi nâkıs bir sûrette) ve Laborde (daha itinâlı ve Texier’nin netîcelerinden münharif bir sûrette) tarafından mesâha olunmuştur. Ancak 1890 senelerinde “Alfred Körte” nâmındaki Alman Kurûn-ı Ulâ müdekkiki İsveç fotoğrafçılarından Berggren’e fotoğraflar aldırmış ve ancak geçen asırda Calder ve Cocks nâmındaki İngilizlerin bir kâfilesi mevkiin zengin kitâbeleri üzerinde çalışmıştır.

Aizanoi’deki Jüpiter mabedi Anadolu’nun en güzel harâbelerinden biri olup Erechtheion’dan sonra Kurûn-ı Ûlâ’nın İyonik inşâ âsârının en iyi muhâfaza edilenlerinden biridir.

Sütûnlarından 16’sı henüz kâim olup dîğerlerinin ikisi tâmdır. Mabet pencereler vâsıtasıyla tenvîr edilen ve bir merdîven ile içerisine girilen bir kiler kubbesi üzerine müstenittir. Jüpiter mabedinin zamân-ı inşâsı hakkında henüz vâzıh bir fikrimiz yoktur. Mabedin üslûbundaki sâfiyet birçoklarını mabedin mîlâttan evvelki zamânlarda yapıldığı fikrine sevk etmekte ise de dîvârlardaki kitâbeler mîlâttan iki asır sonraki zamândan neşet etmektedir. Bu kitâbeler daha evvel kitâbeler için tahsîs edilmiş olan kitâbe mahallerinde bulunmaktadır. Bu mülâhaza dolayısıyla Körte mabedin Hadriyanik olduğunu beyân etmiş ve bu fikir bu sûretle müttefiken değilse bile esâs itibârıyla tasdîk edilmiştir. Her hâlde şurası muhakkaktır ki ancak yapılacak yeni hafriyât netîcesinde ve mabedin yeniden mükemmel fotoğraflarının çıkarılması sûretiyle mabedin târîh-i inşâsı ve Anadolu sanat târîhinin birçok esâslı meseleleri hakkında vâzıh bir fikir elde edilebilir. Fakat bu gibi tetkîkâtta başlangıç noktası dâimâ, Ankara mabedi gibi târîhî tamâmen tespît edilmiş bir eser olabilir.

Profesör Doktor Schede[1]

[1] Prof. Dr. Martin Schede (1883–1947)’dir. Schede, hem Aizanoi hem Ankara Augustus Mabedi üzerine 1920’lerde–30’larda araştırmalar yürütmüştür (h.n.).

Bizi takip edin ve paylaşın

0

20

20